Ontdek de Alto Adige

De eerste spreekt Duits, de tweede is een Italiaanse DOC en tal van druivenrassen zijn van Franse origine… Waar ik het over heb ? De Alto Adige die ook wel eens Südtirol wordt genoemd.
De meest noordelijke appellatie van het grote Italiaanse wijnland staat vol van contrasten. Langs de ene kant zijn er de besneeuwde Alpentoppen, langs de andere kant de palmbomen in de valleien die van een mediterraan klimaat genieten. De vlakte is bedekt met appelbomen die tijdens de maand april in bloei staan, de heuvelruggen van het gebergte zijn dan weer rijk aan wijngaarden. Het ontdekken waard.

Vanuit Verona in noordelijke richting dient de automobilist de route van de Brennerpas – richting Oostenrijk – te volgen om richting Südtirol te klimmen. Het is de oude voorpost van het voormalig Oostenrijk-Hongaarse rijk. De vlakte maakt als snel plaats voor de vallei van de Adige die alsmaar smaller wordt naarmate men klimt. In eerste instantie biedt ze een prachtig zicht op het landschap van de regio Trentino met zijn vrij zachte hellingen. Een keer voorbij Salorno komt de bezoeker in Südtirol terecht dat bekend staat voor de zon en zijn bergachtige landschappen. De vallei wordt hier gekenmerkt door steile rotswanden die tot aan de autosnelweg reiken. Nadien wordt het landschap breder en uitgestrekter met de stad Bolzano in het hartje van de vallei.

Een stukje geschiedenis

Südtirol, zoals de naam aangeeft, is eigenlijk een soort van klein accidentje binnen de geschiedenis van Italië. Het werd slechts geannexeerd in 1919 zodat het niet hoeft te verwonderen dat de provincie Bolzano ook vandaag nog een Duits accent heeft op architecturaal en cultureel vlak. De overgrote meerderheid van de bevolking spreekt Duits en voelt zich bijna een eeuw later nog niet echt Italiaans.
Haar geschiedenis is gelinkt aan die van Tirol. In de Middeleeuwen behoorden de meeste wijngaarden toe aan de kerk en een deel van de wijn trok de Brennerpas over naar de kloosters in het zuiden van Duitsland. Napoleon en zijn gevolg maakten hieraan een einde. Het was trouwens hij die met zijn imperialistische visie de regio – hoewel Italiaans getint – van deze naam voorzag. De gronden kwamen opnieuw in handen van de boeren en tijdens de loop der jaren komt het effect van de Napoleontische patrimoniale code tot uiting zoals we dit onder meer kennen in Bourgogne: de opeenvolgende opdelingen van het patrimonium. Hier kreeg bijna iedereen een lapje wijngaard dat nauwelijks groot genoeg was om te kunnen overleven. Om te ontsnappen aan de grieven van de handelaars groepeerden de boeren zich op het einde van de 19e eeuw in coöperaties die ook vandaag nog vrij talrijk zijn.
De annexatie in 1919 bleef niet zonder gevolgen voor de producenten : ze verloren het grootste gedeelte van hun traditionele markt in Duitsland en Oostenrijk om te verdrinken in een oceaan van rode Italiaanse wijnen. Daarenboven werd tussen 1900 en vandaag de oppervlakte van de wijngaarden met de helft verminderd om, in de vlakte, plaats te maken voor de cultuur van appelbomen. In de tweede helft van de 20e eeuw waait er nieuw dynamisme door de valleien van de Alto Adige en hun witte en rode wijnen kennen een mooi succes op de Duitse markt. Maar de mondialisatie in de wijnsector bij het begin van de 21e eeuw spaart ook de regio Südtirol niet en een diversificatie van de markten dringt zich op.

Wijngaarden uit het voorgebergte

Wanneer men een blik op de kaart werpt valt duidelijk op dat de rivieren en valleien gezorgd hebben voor een wijngaard in de vorm van de letter Y. De onderste arm strekt zich uit van Salorno in het zuiden tot Bolzano. Het zuidelijke gedeelte draagt de naam Unterland: het is het warmste gedeelte, men cultiveert er vrijwel alle druivenrassen van de Alto Adige ; waaronder de gewürztraminer die zijn naam en zijn origine dankt aan het dorpje Tramin. De volgende zone wordt Überetsch genoemd (boven Adige, gezien vanuit Bolzano): we vinden er de zone van de Caldaro Classico rond de Kaltersee waar de vernatsch – schiava in het Italiaans – heer en meester is. Bekende dorpjes zijn Girlan, Eppan en St Pauls. De heuvels schommelen in hoogte tussen de 300 en 700 meter en zijn bedekt met wingerds: het gaat om de belangrijkste wijnzone die vooral beplant is met pinot blanc, pinot noir, chardonnay en schiava.
Het bassin van Bolzano, aan de voet van het gebergte, bevindt zich in het centrum van de letter Y: het mediterraan microklimaat komt hier tot uiting door de wilde cactussen, de palmbomen en de hagedissen. De heuvels omcirkelen de stad en de Colli di Bolzano staat vooral bekend voor zijn productie van een vrij soepele schiava. Interessanter is een westelijke buitenwijk van de stad, Gries, waar het lokale druivenras lagrein een ideale plek gevonden heeft om zijn potentieel te realiseren.
Wanneer we de weg verder zetten op de noordwestelijke arm van de Y in de richting van Merano dan treffen we in de vallei van Adige dorpjes als Andrian en Terlan aan. Hier strekken de wijngaarden zich uit op een hoogte tussen de 250 en 900 meter en vooral de witte druivenrassen, zoals de sauvignon blanc, voelen zich hier op deze zuidelijke hellingen uitstekend in hun schik. Men cultiveert er ook nog riesling, pinot blanc en chardonnay. De bovenste noordoostelijke arm van de Y is deze van de vallei van Eisack/Isarco. Ze vangt aan bij de heuvels van Santa Maddalena om zich in Bolzano te storten: het potentieel van deze zuidelijke exposities tussen de 260 en 550 meter lijkt mij enorm voor de rode wijnen; helaas staat er te veel vernatsch aangeplant die kleine, weinig gedifferentieerde wijnen voortbrengt. Zetten we de weg verder dan bereiken we de wingerds van Klausen en Bruxen, gevestigd op de flank van Piemonte op een hoogte van meer dan 500 meter. Hier zijn de meeste rassen van Duitse origine: sylvaner, müller-thürgau, kerner, gewürztraminer, maar ook grüner veltliner.

Klimaat en bodem

Haar positie op de zuidelijke flanken van de Alpen maakt dat de Alto Adige beschermd wordt voor de koude winden uit het noorden en tegelijkertijd kan genieten van een mediterrane invloed. In de zomer kunnen de temperaturen in valleien verschroeiend heet zijn. Alleen enkele onweders maken een einde aan lange periodes van droogte. Bovendien kan men in de herfst frequent genieten van een ‘Indische zomer’.
De bodem is vrij heterogeen niettegenstaande men heel wat bodems aantreft met zand en mergel en afzettingen van gletsjers die dan weer een kalkrijke ondergrond bezitten. Het zijn lichte en goed gedraineerde gronden die snel opwarmen door de zon op de heuvels. Bovendien zijn heel wat wijngaarden in terrasvorm aangelegd. De talrijke zuidelijke exposities zorgen voor lange zonnige periodes.

De appellaties, de productie, de kwaliteit

De meeste van de wijnen genieten van een DOC status. Ze worden hetzij simpelweg Alto Adige / Südtiroler genoemd, hetzij gevolgd door de vermelding van een specifieke zone zoals Kalterer, Meraner of Sankt Magdalener. Bovendien wordt heel frequent de naam van het druivenras op het etiket vermeldt. De 5.000 ha wingerds zijn jaarlijks gemiddeld goed voor 400.000 hl waaronder slechts 10% Vino da Tavola.
Het dominerende druivenras is de schiava of vernatsch die ongeveer 60% van de aanplant voor z’n rekening neemt. Onder de 18 verschillende rassen die we in dit gebied aantreffen is hij helaas niet de meest interessante. De wijnen hiervan afkomstig zijn vaak heel licht met een toetsje van amandel in de finale.
De lagrein daarentegen, ook al een autochtoon druivenras, lijkt mij een interessanter potentieel te hebben. Zijn naam verwijst naar zijn afkomst, Val Lagarina, gesitueerd in de vallei van Trentino.Zijn naam vinden we voor het eerst terug vanaf de 17e eeuw in de geschriften van een abdij dichtbij Bolzano. Het is een laatrijpend ras dat gemiddeld genomen tijdens de eerste veertien dagen van oktober geoogst wordt. De versie lagrein dunkel zorgt voor een donkergekleurde en gestructureerde rode wijn, met fruit die doet denken aan de syrah en met een stevige tanninestructuur wat hem de nodige persoonlijkheid oplevert. De aanplant beslaat 284 ha. Ter vergelijking, de pinot noir telt 274 ha, de cabernet 153 ha en de merlot 159 ha. Die laatste werd vanaf de 19e eeuw geïntroduceerd. Het is dus geenszins een modieuze trend.
Wanneer je de wingerds van naderbij bekijkt dan valt het op dat men trouw gebleven is aan het opbinden in ‘pergola’. Nochtans zijn er tal van wijnbouwers die zweren bij een opbindmethode die minder productief is zodat de schil van de druiven beter kan rijpen en de productie dus van een hoogstaandere kwaliteit is.
Talrijke coöperaties doen beroep op de druiven van hun leden. Ze controleren ongeveer 2 / 3 van de jaarlijkse productie.

– Kaltern Caldaro – www.kellereikaltern.com
– Niedermayer –– www.niedermayr.it
– Gries – www.muri-gries.com
– Fr. Haas  – www.franz-haas.it
– M. Hoffstätter – www.hofstatter.com
– St. Maddalena – www.kellereibozen.com
– Arunda – www.arundavivaldi.it

Voor andere artikels van ‘Op reis met IVV’, klik hier

Geef een reactie